بازار همدان
بازار همدان
سامان فیروز بهر
E:\bazar\karvansaraye sharifiye.jpg
همدان بعنوان اولین پایتخت نخستین تشكیلات حكومتی ایران زمین با قدمتی در حدود 2700 سال در مورخ 2 اردیبهشت ماه سال 1370 توسط شورای عالی شهرسازی و معماری كشور به عنوان یكی از شش شهر تاریخی، فرهنگی كشور شناخته شد. پرفسور گریشمن باستان شناس معروف فرانسوی معتقد است نام قبلی شهر باستانی هگمتانه اكسایا یعنی شهر كاسی ها بوده است. آشوریان به منزلگاه های قوم كاسی عنوان كار كاشی داده بودند كه كار به معنی شهر و كاسی نام قوم كاسی بود. پس از گذشت زمان آخرین بازماندگان قوم كاسی با طایفه ای آریایی موسوم به ماد كه از جنوب سیبری به سمت فلات ایران حركت كرده و در غرب ایران ساكن شدند بر دولت آشوریان غلبه كردند و اولین پایتخت خود را به پادشاهی دیااُكو هنگمتانه برگزیدند كه در زبان پارسی قدیم به معنای محل اجتماع بوده و دو واژه (هنگ) و (متانه) به معنی (جا) و (تجمع) می باشد كه امروزه از آن با نام هگمتانه یاد می كند. كاركاشی، شهر كاسیان یا هگمتانه همان همدان كنونی است.
در سال 1307 نقشه میدان اصلی شهر همدان (میدان امام خمینی) و شش خیابان سی متری منظم با زاویه ای 60 درجه توسط معمار شهرساز آلمانی به نام كارل فریش تهیه گردید و به سبك باروك كه شیوه معمول قرن 19 و 20 در اروپا بود از سال 1309 تا 1312 ساخته شد كه حاصل آن 6 خیابان : اكباتان ـ باباطاهر ـ دكتر شریعتی ـ بوعلی ـ تختی و شهدا بود كه این خیابانها در محل الحاق به میدان اصلی شهر در دو طرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند كه دوازده تابلو به نام دوازده پیشوای دینی شیعیان در كنار آنها دیده می شود. تنها در حد فاصل خیابانهای شهدا و اكباتان در سال 1325 در جریان یك آتش سوزی از بین رفته است كه بجای آن بنای فعلی بانك ملی شعبه مركزی احداث گردیده كه متأسفانه با سایر بناهای اطراف میدان هماهنگی ندارد.
چنین شهرهایی در جغرافیای شهری، شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمركز نامیده می شوند كه در ایران ، تنها ، میدان امام خمینی همدان چنین است.
افسوس كه میدان شهری با چنین پیشینه تاریخی و قدمت ارزشمند خود سالهاست كه فاقد تندیسی در خور فرهنگ مردم و تمدن آریاییست .
بازار قدیمی همدان كه مجموعه ایست از بازار سنتی وكاروانسراهای شهر همدان از 38 بازار و راسته بازار و 26 سرا و كاروانسرا تشكیل شده است كه بازمانده ایست از معماری دوره قاجاریه و با وسعتی در حدود 30 هكتار به دو صورت عمده فروشی و خرده فروشی فعالیت می كنند كه در حد فاصل دو خیابان اكباتان و باباطاهر و دورادورِ مسجد جامع همدان قرار گرفته است در گذشته به علت موقعیت خاص جغرافیایی همدان و قرارگرفتن در مسیر راه های ارتباطی شهرهای غربی، و نیز زائران انبوهی كه از ایران میانه و مناطق دوردست جهت زیارت عتبات عالیات ـ در همدان توقف می نمودند، این شهر از اهمیت خاص اقتصادی و جغرافیایی ـ به ویژه از دوران صفویه و توامانی دین و سیاست ـ برخوردار بوده است ـ از این رو بازاری در خور می بایست كه بازدیدكنندگانی همچو ویلیام جكسون را طبق سفرنامه اش به ایران از بازار همدان شگفت زده كند. وی در این باره می نویسد: « بازرگانان از این شهر بعنوان انبار ایران یاد می كنند، از جمله كالاهای بازرگانی اجناس چرمی را باید نام برد زیرا همدان شهر دباغخانه هاست (در سال 1921 میلادی همدان 150 دكان دباغی داشت)، همدانی ها در ساختن و عمل آوردن پوست گاو و گوسفند و ساختن اجناس تجملی از آنها شهره شده اند، نمدهای نرم سفید كه برای زیرانداز ، نمدزین ، كپنك و شولای چوپانان بكار می رود و كلاه های پوستی شبیه كلاه خود در هیچ جای ایران بهتر از همدان ساخته نمی شود».
بازارهای همدان مانند بازارهای اغلب شهرهای قدیمی مسقّفند و از بافت معماری اسلامی برخوردارند ، جز نُه راستا ، بقیه در دو سه دهه قبل به دستور مسؤولان وقت ، از باب تجدد گرایی سقف آنها را برداشته ، و با گذشت زمان صاحبان اماكن تجاری برای استفاده از زیربنای بیشتر طرفین آنها را خراب كرده اند، كه با تیرآهن و دیوارهای تیغه ای بازسازی كرده، اصالت خود را از دست داده اند.
هر یك از راستاها در بازار مختص یك نوع مال التجاره یا پیشه ورانی است كه دارای حرفه مشتركی هستند، از این رو مردم بر حسب احتیاجات خود می دانند برای تهیه نیازمندیها به كجا مراجعه نمایند. بر اساس نیاز های بازار عناصری شكل گرفت كه در بازار تأثیر به سزایی داشتند.
سبزه میدان: در ابتدای بازار همدان از ضلع شرقی خیابان باباطاهر فضای بازی وجود دارد كه مواد فاسد شدنی چون میوه و سبزیجات در آنجا ارائه می شود و یكی از ورودیهای مهم بازار را شكل می دهد.
تیمچه: در بازارها هر تیمچه محل عمده فروش اجناس مربوط به یك صنف می باشند و از آنجایی كه راسته ها به خرده فروشی مشغولند و با توجه به توانایی اقتصادی تیمچه ها زیبا و پر تزئین ساخته شده اند.
دالان: راسته بازارهای كوتاهی هستند كه نوعی تیمچه هم محسوب می شوند اما از لحاظ عملكردی نسبت به تیمچه ها از اهمیت كمتری برخوردارند.
مهمترین عنصر در بازار همدان مسجد جامع می باشد كه بازار همدان حول محور آن ساخته شده است. جهت رفاه كسبه ای كه به مسجد جامع به علت وسعت بازار همدان دورترند مساجد كوچكتری نیز در بازار همدان ساخته شد همچون: مسجد پیغمبر ـ مسجد آقای آخوند .
گذرها : گذر، نیز بازارچه مفصل تری بود كه در تقاطع چند كوی (محل) وجود داشت كه از معروفترین آنها می توان: سرگذر، و گذر دباغخانه را نام برد.
كاروانسراها : بناهای وسیعی هستند كه تعداد زیادی دكان را در بر می گیرند و معمولاٌ مجاور یا متصل به بازار ساخته شده اند و جزئی از آن محسوب می شوند و از مراكز مهم اقتصادی می باشند كه در دو طبقه، از طبقه پایین بعنوان دكان (حجره) و دفتر امور تجاری و طبقه فوقانی انبار برای نگهداری كالاها بود در همدان 120 كاروانسرا موجود است كه مهمترین آنها یادگار زمان قاجاریه می باشد.
حمام : حمام ها از فضاهای خدماتی بازارها به شمار می آیند كه عمدتاً در كنار مساجد بازار یافت می شوند در گذشته همدان چند گرمابه عمومی مخصوص بازاریان و مسافران وجود داشت كه فقط روزها فعال بودند.
افسوس كه بازارهای عمده بجز چند مورد كه بخاطر جایگزین شدن اجناس كارخانه ای وارداتی، هم تغییر نام داده ، و هم محل فروش اجناس متفرقه گردیده و راسته بازارهایی كه آشنای سالخوردگان با تمام خاطرات تلخ و شیرین هستند همچو: گیوكش ها ـ موتاب ها ـ كوزه گرها ـ زهتاب ها ـ ... دیگر از پیشه وران و مصنوعات آنها خبری نیست و جز نامی از آنها باقی نمانده و محل فروش اجناس متفرقه گردیده اند تعدادی زیادی از راسته بازارهای همدان با گذشت زمان و در آینده ای نه چندان دور به سرنوشت غم انگیز خود كه فراموشیست و باقی ماندن نامی از آنهاست نزدیك می شوند.
بازار همدان با همه آسیب های وارده بر آن از زیباترین آثار معماری ایران محسوب می شود كه بازدید از آن حس پویای و فضای زنده و پرتحرك را در ذهن بیننده ای جاودان می سازد.
راستاهای معروف
1- آهك فروشها، سرگذر.
2- آهنگرها/ زنجیرسازها/ چلنگرها، خیابان اكباتان.
3- پالاندوزها، ادامه راستای گلشن تا اول سرنمازگاه.
4- پیغمبر/ گونی فروشها، راستای جلوی مسجد پیغمبر.
5- چاقوسازها، ضلع شمالی مسجد جامع.
6- حكیمخانه/ درِ حكیمخانه، منشعب از خیابان باباطاهر.
7- حسین خانی، منشعب از راستای كلیمی ها/ فلسطین.
8- حاج فضل الله، راستای منشعب از ضلع غربی خیابان اكباتان.
9- حلّاج خانه، ضلع شرقی كاروانسرای میرزا كاظم.
10- حلبی سازها/ حلبی سازخانه، ادامه راستای قنّادها.
11- دبّاغخانه/چال دبّاغخانه، منشعب از خیابان اكباتان.
12- رزین بُرها، جنب امامزاده شاهزاده حسین.
13- زغالی ها، ضلع شمالی میدان امام.
14- زرگرها/ زرگرخانه، منشعب از خیابان باباطاهر، انتهای بازار مظفریه.
15- زنگنه/ مظفریه، ضلع شرقی مدرسه زنگنه.
16- سبزه میدان، اول خیابان باباطاهر (ضلع شرقی آن).
17- سمسار خانه، ضلع غربی كاروانسرای میرزاكاظم.
18- شالار یهودی، بین حكیمخانه و كاروانسرای صمدیه ـ به علت احداث خیابان باباطاهر اثری از آن به جا نمانده .
19- شیشه فروش ها / شیشه بُرها، منشعب از سبزه میدان.
20- صحّافخانه، قسمت غربی كاروانسرای گلشن.
21- صندوق سازها، محوطه ضلع شمالی مسجد جامع ـ انتهای زغالی ها.
22- علاقبندها، ضلع شرقی كاروانسرای شریفیه.
23- فلسطین/ یهودی/ كلیمی ها، منشعب از راستای پالاندوزها.
24- قصاب ها، منشعب از سبزه میدان.
25- قیصریه / موتابخانه، منشعب از راستای گلشن.
26- قیصریه / فرش فروشها، پشت كاروانسرای میرزا كاظم. قبلاً مركز چیت فروشی بوده، اكنون مركز داد و ستد فرش می باشد.
27- قبله / نجّارها، ضلع شرقی خیابان باباطاهر.
28- قنّادها/ قنّادخانه، ضلع شرقی مسجد جامع.
29- كاه فروشها ، خیابان شورین / شهدا، روبروی كاروانسرای میرزاكاظم.
30- كفشدوزخانه بزرگ، منشعب از راستای گلشن.
31- كفشدوزخانه كوچك، منشعب از راستای گلشن.
32- كهنه فروش ها ، پشت امامزاده شاهزاده حسین.
33- گلشن، منشعب از خیابان اكباتان ، ضلع شرقی كاروانسرای گلشن.
34- گندمی ها ، ادامه راستای پالندوزها تا محله بن بازار.
35- گیوه كش ها / مسجد جامع، ضلع غربی مسجد جامع.
36- مسگرها / مسگرخانه، منشعب از راستای نخودبریزها / سبزه میدان.
37- نخود بریز ها/ نخود بریزخانه، ضلع شرقی مسجد جامع / ضلع شمالی كاروانسرای شریفیه.
38- نمدمال ها، منشعب از خیابان اكباتان و راستای گلشن، پشت مسجد دباغخانه.
سامان فیروز بهر
E:\bazar\karvansaraye sharifiye.jpg
همدان بعنوان اولین پایتخت نخستین تشكیلات حكومتی ایران زمین با قدمتی در حدود 2700 سال در مورخ 2 اردیبهشت ماه سال 1370 توسط شورای عالی شهرسازی و معماری كشور به عنوان یكی از شش شهر تاریخی، فرهنگی كشور شناخته شد. پرفسور گریشمن باستان شناس معروف فرانسوی معتقد است نام قبلی شهر باستانی هگمتانه اكسایا یعنی شهر كاسی ها بوده است. آشوریان به منزلگاه های قوم كاسی عنوان كار كاشی داده بودند كه كار به معنی شهر و كاسی نام قوم كاسی بود. پس از گذشت زمان آخرین بازماندگان قوم كاسی با طایفه ای آریایی موسوم به ماد كه از جنوب سیبری به سمت فلات ایران حركت كرده و در غرب ایران ساكن شدند بر دولت آشوریان غلبه كردند و اولین پایتخت خود را به پادشاهی دیااُكو هنگمتانه برگزیدند كه در زبان پارسی قدیم به معنای محل اجتماع بوده و دو واژه (هنگ) و (متانه) به معنی (جا) و (تجمع) می باشد كه امروزه از آن با نام هگمتانه یاد می كند. كاركاشی، شهر كاسیان یا هگمتانه همان همدان كنونی است.
در سال 1307 نقشه میدان اصلی شهر همدان (میدان امام خمینی) و شش خیابان سی متری منظم با زاویه ای 60 درجه توسط معمار شهرساز آلمانی به نام كارل فریش تهیه گردید و به سبك باروك كه شیوه معمول قرن 19 و 20 در اروپا بود از سال 1309 تا 1312 ساخته شد كه حاصل آن 6 خیابان : اكباتان ـ باباطاهر ـ دكتر شریعتی ـ بوعلی ـ تختی و شهدا بود كه این خیابانها در محل الحاق به میدان اصلی شهر در دو طرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند كه دوازده تابلو به نام دوازده پیشوای دینی شیعیان در كنار آنها دیده می شود. تنها در حد فاصل خیابانهای شهدا و اكباتان در سال 1325 در جریان یك آتش سوزی از بین رفته است كه بجای آن بنای فعلی بانك ملی شعبه مركزی احداث گردیده كه متأسفانه با سایر بناهای اطراف میدان هماهنگی ندارد.
چنین شهرهایی در جغرافیای شهری، شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمركز نامیده می شوند كه در ایران ، تنها ، میدان امام خمینی همدان چنین است.
افسوس كه میدان شهری با چنین پیشینه تاریخی و قدمت ارزشمند خود سالهاست كه فاقد تندیسی در خور فرهنگ مردم و تمدن آریاییست .
بازار قدیمی همدان كه مجموعه ایست از بازار سنتی وكاروانسراهای شهر همدان از 38 بازار و راسته بازار و 26 سرا و كاروانسرا تشكیل شده است كه بازمانده ایست از معماری دوره قاجاریه و با وسعتی در حدود 30 هكتار به دو صورت عمده فروشی و خرده فروشی فعالیت می كنند كه در حد فاصل دو خیابان اكباتان و باباطاهر و دورادورِ مسجد جامع همدان قرار گرفته است در گذشته به علت موقعیت خاص جغرافیایی همدان و قرارگرفتن در مسیر راه های ارتباطی شهرهای غربی، و نیز زائران انبوهی كه از ایران میانه و مناطق دوردست جهت زیارت عتبات عالیات ـ در همدان توقف می نمودند، این شهر از اهمیت خاص اقتصادی و جغرافیایی ـ به ویژه از دوران صفویه و توامانی دین و سیاست ـ برخوردار بوده است ـ از این رو بازاری در خور می بایست كه بازدیدكنندگانی همچو ویلیام جكسون را طبق سفرنامه اش به ایران از بازار همدان شگفت زده كند. وی در این باره می نویسد: « بازرگانان از این شهر بعنوان انبار ایران یاد می كنند، از جمله كالاهای بازرگانی اجناس چرمی را باید نام برد زیرا همدان شهر دباغخانه هاست (در سال 1921 میلادی همدان 150 دكان دباغی داشت)، همدانی ها در ساختن و عمل آوردن پوست گاو و گوسفند و ساختن اجناس تجملی از آنها شهره شده اند، نمدهای نرم سفید كه برای زیرانداز ، نمدزین ، كپنك و شولای چوپانان بكار می رود و كلاه های پوستی شبیه كلاه خود در هیچ جای ایران بهتر از همدان ساخته نمی شود».
بازارهای همدان مانند بازارهای اغلب شهرهای قدیمی مسقّفند و از بافت معماری اسلامی برخوردارند ، جز نُه راستا ، بقیه در دو سه دهه قبل به دستور مسؤولان وقت ، از باب تجدد گرایی سقف آنها را برداشته ، و با گذشت زمان صاحبان اماكن تجاری برای استفاده از زیربنای بیشتر طرفین آنها را خراب كرده اند، كه با تیرآهن و دیوارهای تیغه ای بازسازی كرده، اصالت خود را از دست داده اند.
هر یك از راستاها در بازار مختص یك نوع مال التجاره یا پیشه ورانی است كه دارای حرفه مشتركی هستند، از این رو مردم بر حسب احتیاجات خود می دانند برای تهیه نیازمندیها به كجا مراجعه نمایند. بر اساس نیاز های بازار عناصری شكل گرفت كه در بازار تأثیر به سزایی داشتند.
سبزه میدان: در ابتدای بازار همدان از ضلع شرقی خیابان باباطاهر فضای بازی وجود دارد كه مواد فاسد شدنی چون میوه و سبزیجات در آنجا ارائه می شود و یكی از ورودیهای مهم بازار را شكل می دهد.
تیمچه: در بازارها هر تیمچه محل عمده فروش اجناس مربوط به یك صنف می باشند و از آنجایی كه راسته ها به خرده فروشی مشغولند و با توجه به توانایی اقتصادی تیمچه ها زیبا و پر تزئین ساخته شده اند.
دالان: راسته بازارهای كوتاهی هستند كه نوعی تیمچه هم محسوب می شوند اما از لحاظ عملكردی نسبت به تیمچه ها از اهمیت كمتری برخوردارند.
مهمترین عنصر در بازار همدان مسجد جامع می باشد كه بازار همدان حول محور آن ساخته شده است. جهت رفاه كسبه ای كه به مسجد جامع به علت وسعت بازار همدان دورترند مساجد كوچكتری نیز در بازار همدان ساخته شد همچون: مسجد پیغمبر ـ مسجد آقای آخوند .
گذرها : گذر، نیز بازارچه مفصل تری بود كه در تقاطع چند كوی (محل) وجود داشت كه از معروفترین آنها می توان: سرگذر، و گذر دباغخانه را نام برد.
كاروانسراها : بناهای وسیعی هستند كه تعداد زیادی دكان را در بر می گیرند و معمولاٌ مجاور یا متصل به بازار ساخته شده اند و جزئی از آن محسوب می شوند و از مراكز مهم اقتصادی می باشند كه در دو طبقه، از طبقه پایین بعنوان دكان (حجره) و دفتر امور تجاری و طبقه فوقانی انبار برای نگهداری كالاها بود در همدان 120 كاروانسرا موجود است كه مهمترین آنها یادگار زمان قاجاریه می باشد.
حمام : حمام ها از فضاهای خدماتی بازارها به شمار می آیند كه عمدتاً در كنار مساجد بازار یافت می شوند در گذشته همدان چند گرمابه عمومی مخصوص بازاریان و مسافران وجود داشت كه فقط روزها فعال بودند.
افسوس كه بازارهای عمده بجز چند مورد كه بخاطر جایگزین شدن اجناس كارخانه ای وارداتی، هم تغییر نام داده ، و هم محل فروش اجناس متفرقه گردیده و راسته بازارهایی كه آشنای سالخوردگان با تمام خاطرات تلخ و شیرین هستند همچو: گیوكش ها ـ موتاب ها ـ كوزه گرها ـ زهتاب ها ـ ... دیگر از پیشه وران و مصنوعات آنها خبری نیست و جز نامی از آنها باقی نمانده و محل فروش اجناس متفرقه گردیده اند تعدادی زیادی از راسته بازارهای همدان با گذشت زمان و در آینده ای نه چندان دور به سرنوشت غم انگیز خود كه فراموشیست و باقی ماندن نامی از آنهاست نزدیك می شوند.
بازار همدان با همه آسیب های وارده بر آن از زیباترین آثار معماری ایران محسوب می شود كه بازدید از آن حس پویای و فضای زنده و پرتحرك را در ذهن بیننده ای جاودان می سازد.
راستاهای معروف
1- آهك فروشها، سرگذر.
2- آهنگرها/ زنجیرسازها/ چلنگرها، خیابان اكباتان.
3- پالاندوزها، ادامه راستای گلشن تا اول سرنمازگاه.
4- پیغمبر/ گونی فروشها، راستای جلوی مسجد پیغمبر.
5- چاقوسازها، ضلع شمالی مسجد جامع.
6- حكیمخانه/ درِ حكیمخانه، منشعب از خیابان باباطاهر.
7- حسین خانی، منشعب از راستای كلیمی ها/ فلسطین.
8- حاج فضل الله، راستای منشعب از ضلع غربی خیابان اكباتان.
9- حلّاج خانه، ضلع شرقی كاروانسرای میرزا كاظم.
10- حلبی سازها/ حلبی سازخانه، ادامه راستای قنّادها.
11- دبّاغخانه/چال دبّاغخانه، منشعب از خیابان اكباتان.
12- رزین بُرها، جنب امامزاده شاهزاده حسین.
13- زغالی ها، ضلع شمالی میدان امام.
14- زرگرها/ زرگرخانه، منشعب از خیابان باباطاهر، انتهای بازار مظفریه.
15- زنگنه/ مظفریه، ضلع شرقی مدرسه زنگنه.
16- سبزه میدان، اول خیابان باباطاهر (ضلع شرقی آن).
17- سمسار خانه، ضلع غربی كاروانسرای میرزاكاظم.
18- شالار یهودی، بین حكیمخانه و كاروانسرای صمدیه ـ به علت احداث خیابان باباطاهر اثری از آن به جا نمانده .
19- شیشه فروش ها / شیشه بُرها، منشعب از سبزه میدان.
20- صحّافخانه، قسمت غربی كاروانسرای گلشن.
21- صندوق سازها، محوطه ضلع شمالی مسجد جامع ـ انتهای زغالی ها.
22- علاقبندها، ضلع شرقی كاروانسرای شریفیه.
23- فلسطین/ یهودی/ كلیمی ها، منشعب از راستای پالاندوزها.
24- قصاب ها، منشعب از سبزه میدان.
25- قیصریه / موتابخانه، منشعب از راستای گلشن.
26- قیصریه / فرش فروشها، پشت كاروانسرای میرزا كاظم. قبلاً مركز چیت فروشی بوده، اكنون مركز داد و ستد فرش می باشد.
27- قبله / نجّارها، ضلع شرقی خیابان باباطاهر.
28- قنّادها/ قنّادخانه، ضلع شرقی مسجد جامع.
29- كاه فروشها ، خیابان شورین / شهدا، روبروی كاروانسرای میرزاكاظم.
30- كفشدوزخانه بزرگ، منشعب از راستای گلشن.
31- كفشدوزخانه كوچك، منشعب از راستای گلشن.
32- كهنه فروش ها ، پشت امامزاده شاهزاده حسین.
33- گلشن، منشعب از خیابان اكباتان ، ضلع شرقی كاروانسرای گلشن.
34- گندمی ها ، ادامه راستای پالندوزها تا محله بن بازار.
35- گیوه كش ها / مسجد جامع، ضلع غربی مسجد جامع.
36- مسگرها / مسگرخانه، منشعب از راستای نخودبریزها / سبزه میدان.
37- نخود بریز ها/ نخود بریزخانه، ضلع شرقی مسجد جامع / ضلع شمالی كاروانسرای شریفیه.
38- نمدمال ها، منشعب از خیابان اكباتان و راستای گلشن، پشت مسجد دباغخانه.
+ نوشته شده در یکشنبه ۱۳۸۶/۰۷/۱۵ ساعت 11:12 توسط ...
|